Hattuşa: Hititlerin Başkenti ve Tabletlere Geçen Anadolu

Hattuşa, bugün Çorum’un Boğazkale ilçesinde duran Hitit başkentidir. Kentin eski köy adı Boğazköy’dür. Onu ayakta tutan şey surların yüksekliği değil, burada bulunan çivi yazılı tablet arşividir. O arşiv olmasa Hititleri büyük ölçüde başkalarının anlattığı bir halk olarak okurduk.

Hattuşa nerededir?

Boğazkale, Çorum merkeze yaklaşık bir saatlik yoldadır. Ören yeri ilçe yerleşiminin kıyısındadır. Kapıdan girince önce Büyük Mabet’in avlusu gelir. Yukarı çıkınca saray tepesi Büyükkale ve sur kapıları belirir. Yazılıkaya açık hava tapınağı kentin yaklaşık iki kilometre kuzeydoğusundadır ve aynı ziyaretin parçasıdır.

Alan 1986’dan beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Listenin adı “Hattuşa: Hitit Başkenti”dir. Yazılıkaya ve kayalık tapınaklar bu sınırın içindedir.

Hititler başkenti neden buraya kurdu?

Hitit çekirdeği Kızılırmak kavsinin içidir. Hattuşa bu havzanın kuzeyinde, suyu olan ve yamaca oturan bir yerdi. Kent bir günde kurulmadı. Daha eski bir Hatti yerleşiminin üzerine oturur. Asur ticaret kolonileri çağında, yani Hitit krallığından önce, Anadolu’da çivi yazısı zaten kullanılıyordu. Kültepe’deki Kaniş tüccar tabletleri, Hattuşa arşivinden daha eskidir.

Hattuşa’nın farkı bir devlet arşivi olmasıdır. Kanun, antlaşma, mektup ve bayram metinleri burada toplanmıştır. Başkent yaklaşık MÖ 17. yüzyıldan imparatorluğun dağıldığı MÖ 12. yüzyıl civarına kadar bu rolü taşıdı. Bu tarihleri tek bir güne kilitlemek doğru olmaz. Kazı tabakaları yüzyılları, tabletler ise kralların kendi yıllarını konuşur.

Surlar, kapılar ve Yerkapı

Yukarı şehir surla çevrilidir. Üç kapı bugün de okunur. Aslan Kapı’da iki aslan bloğu girişi tutar. Kral Kapı’daki kabartma bir tanrı ya da kral figürüdür. Yerde gördüğünüz taşın aslı Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir. Kapıdaki parça yerinde duran bir kopyadır. Müzedeki taşın yüzeyi daha keskindir. Bunu bilmeden “yerinde duruyor” diye yazmak ziyaretçiyi yanıltır.

Yerkapı, surun altından geçen taş örülü bir potern, yani örtülü geçittir. Üstünde sfenksli kapı yükselir. Geçit hem tahliye hem sur içi dolaşım için düşünülmüş bir iştir. Anlatılar burayı gizli tünel diye büyütür. Ölçüsü büyüktür, işlevi ise sadedir.

Yazılıkaya neyi gösterir?

Yazılıkaya kayaya oyulmuş bir açık hava tapınağıdır. İki oda vardır. Büyük odada tanrı ve tanrıça alayı iki yandan yürür. Ortada fırtına tanrısı ile güneş tanrıçası buluşur. Küçük oda daha dardır ve büyük ihtimalle bir kralın anısına ayrılmıştır. Figürlerin yanındaki hiyeroglifler isimleri yazar. Hitit dinini burada bir tören sırası gibi görürsünüz, bir madde listesi gibi değil.

Tabletler ne anlatır?

Büyükkale ve Büyük Mabet kazılarında binlerce kil tablet çıktı. Dil çoğunlukla Hititçe, yazı Mezopotamya çivi yazısıdır. İçlerinde kanun maddeleri, bayram tarifeleri ve dış yazışmalar vardır. Kadeş’ten sonra Hitit kralı ile Mısır firavunu arasında yapılan barış, bu yazışma geleneğinin en bilinen parçasıdır. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde bir nüsha durur. Birleşmiş Milletler binasındaki parça bu tabletin kopyasıdır.

Ören yerinde tabletin kendisini beklemeyin. Orada duvar, kapı ve plan vardır. Metin müzededir. “Anadolu’da yazı Hattuşa’da başladı” cümlesi de yanlıştır. Yazı daha önce Kültepe’de tüccarların elindedir. Hattuşa, o yazıyı bir imparatorluğun hafızasına çeviren yerdir.

Bugün nasıl gezilir?

Alan yayvandır. Öğleden sonra güneş açık arazide sertleşir. Su, şapka ve kapalı ayakkabı işe yarar. Büyük Mabet’ten başlayıp yukarı şehre, oradan Yazılıkaya’ya geçmek tempoyu bozmaz. Çorum Müzesi’nde kentten çıkan eserlerin bir kısmı durur. Kabartmanın aslını görmek ayrı bir Ankara günü ister.

Aynı bölgede başka bir zamanın izi de vardır. Kapadokya’nın peri bacaları volkan külünün işidir. Hattuşa ise taşın değil arşivin anlattığı başkenttir. İkisini aynı güne sıkıştırmak ikisine de az gelir.

Kısaca

Hattuşa, Çorum Boğazkale’de Hitit başkentidir. Aslan Kapı, Yerkapı ve Yazılıkaya ayaktadır. Asıl ağırlık binlerce tablette duran devlet arşividir. Yazının Anadolu’daki başlangıcı burası değildir. Devletin kendi ağzından konuştuğu yer burasıdır.

Bu kategorideki diğer duraklar Genel Kültür sayfasında. Yakın coğrafyanın jeolojik hikâyesi için Kapadokya peri bacaları yazısına bakabilirsiniz.